Dieta i odchudzanie

Agnieszka Więcławska

ANOREKSJA PSYCHICZNA – CHOROBA CYWILIZACYJNA

Zagubienie wśród wzorców społecznych,

Nadmierne wymagania wobec siebie, Ambicja bycia najlepszą, pokonania swoich słabości za wszelką cenę, Czy genetyczna degradacja pracy ośrodków mózgu?

Lęk przed dorosłością się nasila. Małe dzieci stają przed wymaganiami rynku pracy już w wieku przedszkolnym, są wysyłane na tak liczne dodatkowe zajęcia, że ich system nerwowy nie ma czasu na odpoczynek i prawidłowy rozwój. Młodzież jest pozostawiana ze swoimi problemami samopas, rodzice i dziadkowie starają się zarobić na jak najlepsze szkoły, dodatkowe lekcje, sprzęt. Nie mają czasu, aby wprowadzić swoje dzieci w dorosłe życie w sposób harmonijny, dopilnować ich rozwoju duchowego. W dużej części sami są przerażeni i przytłoczeni nowym stylem życia, do którego możemy przywyknąć dopiero za kilka dziesięcioleci. Większość młodzieży radzi sobie ze stresem lepiej niż dorośli i wychodzi „na ludzi”, część popada w konflikt z prawem, a inni zapadają na choroby psychosomatyczne, w tym zaburzenia odżywiania różnego typu.

Dziewczęta i chłopcy przeżywający ciężkie sytuacje życiowe konflikty wewnętrzne, rodzinne, brak zainteresowania rodziców często wybierają drogę ucieczki w chorobę psychosomatyczną, czyli zmiany funkcjonowania organizmu o podłożu psychicznym. Pokazują objawy nagłośnionej przez media, ciężkiej choroby, aby uciec przed życiem lub zyskać zainteresowanie rodziców. Zarówno w czasie, gdy odbywałam praktykę na oddziale szpitala psychiatrycznego, gdzie leczono chore na anoreksję, jak i w pracy z uczniami z różnych środowisk spotkałam przypadki takiej przyczyny powstawania prawdziwej anoreksja nervosa jak i „pseudoanoreksji”. Dla zwrócenia na siebie uwagi udają, że nie jedzą. Nie jedzą w domu tylko u koleżanek, nie chcą jeść w szkole drugich śniadań, obiadów, bo wszyscy widzą. Zaczynają się ostentacyjnie odchudzać po cichu normalnie się odżywiając. Zdarza się, że sam rodzic obserwując nagłe chudnięcie, dziwne zachowania żywieniowe nastolatki sugeruje jej, samodzielnie diagnozując, anoreksję. To nie tak prosto...

Oczywiste jest, że niewielka część „udających” może przejść do takich zmian psychofizycznych, że przeradzają się w prawdziwą chorobę. Większość z tych dziewcząt po rozwiązaniu konfliktu, zakończeniu okresu dorastania wychodzi bez większych strat z tej pseudoanoreksji. Istnieją również mniej oddziałujące na zdrowie, a będące rzeczywistą chorobą zaburzenia odżywiania czy pracy układu pokarmowego na tle psychicznym, nerwicowym. Pojawiają się mdłości, wymioty, zaburzenia wchłaniania jelitowego powiązane z nagłym chudnięciem (np. w przypadku rozpoczęcia palenia papierosów), zespół jelita drażliwego powodujący niepokojące biegunki i zaparcia, chudnięcie, bóle głowy. Anoreksja zaczyna się niewinnie. Młoda (10 –12 lat), a czasem bardzo młoda (w szkołach baletowych, klubach sportowych pilnowanie wagi, początki odchudzania się zaczynają się w wieku 5 – 8 lat) dziewczynka zaczyna przyglądać się swojemu ciału, obserwuje rozwijające się cechy płciowe i powstające niewielkie warstwy tkanki tłuszczowej powodujące zaokrąglenie bioder i ramion. U osób o prawidłowo ukształtownym poczuciu własnej wartości budzą one zadowolenie, u zakompleksionych o mniejszej odporności psychicznej budzą lęk przed powszechnie potępianą otyłością, brakiem kontroli nad własnym ciałem, symbolizują wejście w dorosłe życie.

Kryteria diagnostyczne anoreksji według ICD-10

1. Waga ciała jest utrzymywana przynajmniej 15% poniżej oczekiwanej (albo wskutek utraty albo nigdy nie osiągnięta), lub BMI (wskaźnik Queteleta) wynosi 17,5 lub mniej. Pacjenci przedpokwitaniowi mogą unikać osiągnięcia oczekiwanego wzrostu wagi w okresie wzrostu

2. Utrata wagi jest prowokowana poprzez unikanie „tuczącego jedzenia”. Może być także obecne jedno lub więcej z następujących zachowań: prowokowanie wymiotów, przeczyszczanie się, nadmierne ćwiczenia fizyczne, używanie substancji zmniejszających apetyt i/lub środków moczopędnych.

3. Obecne jest zaburzone spostrzeganie obrazu ciała w formie specyficznej psychopatologii, poprzez którą strach przed tłustością utrzymuje się jako natrętna idea nadwartościowa i pacjent narzuca sobie sam niski próg wagi.

4. Zaburzenia endokrynologiczne obejmujące oś podwzgórze-przysadka-gonady objawia się u kobiet jako brak miesiączki (amenorrhea), a u mężczyzn jako utrata zainteresowania seksualnego i potencji. Oczywistym wyjątkiem jest utrzymywanie się krwawień z dróg rodnych u anorektycznych kobiet, które otrzymują terapię hormonalną, najczęściej przyjmowaną jako pigułka antykoncepcyjna. Może być także podniesiony poziom hormonu wzrostu, podniesiony poziom kortyzolu, zmiany w obwodowym metabolizmie hormonów tarczycy i nieprawidłowości w wydzielaniu insuliny.

5. Jeżeli początek jest w wieku przedpokwitaniowym to sekwencja zdarzeń pokwitaniowych jest opóźniona lub nawet zatrzymana (zatrzymanie wzrostu, u dziewcząt nie rozwijają się piersi i obecny jest pierwotny brak miesiączki (amenorrhea), u chłopców genitalia pozostają niedojrzałe). Po wyleczeniu pokwitanie często przebiega normalnie, ale miesiączkowanie (menarche) jest opóźnione. W części przypadków zwykłe odchudzanie przeradza się w jadłowstręt psychiczny po silnym stresie takim, jak:

 • Wyprowadzka do internatu lub własnego mieszkania w zbyt młodym wieku;

• Śmierć bliskiej osoby;

• Rozwód i odejście jednego z rodziców;

 • Porzucenie przez chłopaka, partnera, rozwód;

• Silne i przedwczesne przeżycia związane z seksem (nie tylko gwałty, czy kazirodztwo);

• Nagłe zwiększenie stopnia rywalizacji i podwyższenie wymagań w szkole, w pracy, czy w towarzystwie rówieśniczym;

• Podjęcie pracy daleko od domu i inne.

Uwidacznia się tu różnicowanie wychowania w rodzinach tradycyjnych i nowoczesnych. Brak stabilizacji rodzinnej sprzyja rozwojowi choroby – osoby z silnym zapleczem emocjonalnym, wsparciem rozległej rodziny w sytuacjach kryzysowych, stresowych mają się do kogo odwołać po radę czy wsparcie. Młodzież nie obserwowana przez starszych, nie mająca nawyku zwracania się do nich w trudnych sytuacjach próbuje sobie radzić sama, co u części nie wychodzi na zdrowie. Cechy rodzin sprzyjających rozwojowi anoreksja nervosa: - Usidlenie – relacje między członkami rodziny ulegają swoistemu zasklepieniu, są bardzo intensywne. Zatracone są indywidualne osobowości i granice kto jest dzieckiem a kto rodzicem. Wszyscy w rodzinie mają poczucie, że ich zadaniem jest troszczenie się o innych członków rodziny, ale nie o siebie;

- Nadopiekuńczość – w rodzinie panuje chorobliwe przekonanie, że wszystko poza nią, cały świat, jest niebezpieczne. Dziecko jest chowane pod kloszem, rozwój jego osobowości i samodzielności jest zahamowany;

- Sztywność – rodzina unika wszelkiego typu zmian, tworzy ścisłe zasady, nadrzędną jest panowanie nad sobą. Odrzucają myśl, że możliwe są jakiekolwiek poważne zmiany np. odejście dziecka w świat;

- Unikanie konfliktów – niemożność otwartego wyjaśnienia zadrażnień wynika z powyższych cech rodziny, dziecko buduje w sobie mur, niewyjaśnione konflikty tuszuje aby za wszelką cenę utrzymać harmonię na zewnątrz;

- Wciąganie dzieci w konflikt małżeński – ukryte konflikty małżeńskie dziecko wyczuwa odruchowo, sprzymierza się z jednym z nich lub próbuje odgrywać rolę mediatora.

Przeprowadzając badania nad żywieniem anorektyczek w Instytucie Psychiatrii i Neurologii w Warszawie zetknęłam się z dziewczętami w różnych stadiach choroby. Jest ona związana ze zniekształceniami psychicznymi i fizycznymi, często jak nałóg niezależnymi od woli pacjentki. Niektóre z dziewcząt mają genetycznie uwarunkowane niewłaściwe wydzielanie hormonów mózgowych odpowiadających za uczucie przyjemności. Inne uległy wpływowi nieakceptującego środowiska. Dla wszystkich najtrudniejsza jest pierwsza faza powrotu do zdrowia. Z jednej strony wiedzą, że ratowane jest ich życie, często przy pomocy dożylnego karmienia, ponieważ chora nie ma siły jeść, a układ pokarmowy odmawia współpracy, a z drugiej strony psychiarzy analizują ich psychikę szukając przyczyn choroby. Burzone są niewłaściwe wzorce i fałszywy obraz własnego ciała. Osoby młodociane są doprowadzane na leczenie przez rodziców, jednak nie można zmusić do leczenia chorych dorosłych i często może być za późno na interwencję. Rokowanie w tej chorobie w badaniach Dally’ego(1969) – po 2 latach od zachorowania zdrowieje całkowicie 38%, po 4 latach 67%, ale po 10 latach już tylko 60%, co oznacza, że u 7% wystąpił nawrót choroby. Wskaźniki śmiertelności wahają się w różnych badaniach od 2 – 18% chorych. Zależą między innymi od szybkości wykrycia choroby, wieku i stanu chorej, zmian fizjologicznych, powikłań z bulimią i innymi schorzeniami psychicznymi.

Pierwszy etap odżywiania to dojście do wagi ciała dającej BMI 17 – 18, czyli przy wzroście 165 cm około 45 kg wagi. Zaczyna się różnie od 10 BMI, czyli 27 kg, a czasem mniej. Trzeba pokonać opory pacjentki, działać wbrew jej woli dopóki nie nabierze sił, a jej układ pokarmowy przystosuje się do normalnego ożywiania. Odżywianie zaczyna się od diety 100 kcal i powoli zwiększa do 2000 – 2500 kcal jeśli pacjentka dobrze reaguje. Drugi etap to wprowadzenie normalnego żywienia na poziomie wyznaczonym dla danej osoby, układana dieta jest dostosowana w miarę możliwości do życzeń pacjentki i jej zasobów ekonomicznych w zakresie kaloryczności 2000 – 3500 kcal Tu leczenie często jest już ambulatoryjne i większą rolę pełni dietetyk. Wdrażanie takiej diety i utrzymanie wagi ciała to główne cele tego okresu trwającego często tak długo jak, pacjentka się odchudzała – 6 miesięcy, czasem rok i dłużej. W tym etapie chora dochodzi do BMI 20. Na więcej raczej nie należy liczyć, ale to wystarczy, aby przywrócić funkcje rozrodcze i pełne zdrowie fizyczne. Trzeci etap to już powrót do normalnego życia, do szkoły czy pracy, konfrontacja z rzeczywistością. Dieta ustabilizowana, delikatna, ale pełna. Przez minimum 2 - 4 lata potrzebna jest obserwacja wagi i spożywanych posiłków, nadzór lekarza i dietetyka, aby wykluczyć nawrót choroby. Anoreksja jest jak nałóg, wraca, dlatego RODZICE pilnujcie swoich dzieci, aby na nią nie zapadły. Nie karmcie ich jednak na siłę, nie trzeba im konta w banku, ale Waszej miłości i troski.

 Bibliografia:

1. Agnieszka Job – „Wybrane aspekty zywieniowe, fizjologiczne i psychologiczne jadłowstrętu psychicznego.” Praca magisterska 2000 r. SGGW w Warszawie Wydział Nauk o Żywieniu i Konsumpcji - katedra dietetyki

2. Agnieszka Kozak, Gustaw Kozak – „Cechy osobowości i obraz siebie pacjentek z jadłowstrętem psychicznym (anorexia nervosa)”- Roczniki Psychologiczne TN KUL T. 6 2003; s. 115 - 128

3. Włodarczyk – Bisaga K. “Zaburzone postawy i zachowania wobec odżywiania się wśród uczniów szkół licealnych, studentek oraz robotnic.” Instytut Psychiatrii i Neurologii w Warszawie, 1992

4. Światowa Organizacja Zdrowia “Międzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Chorób i Problemów Zdrowotnych. Rewizja dziesiąta. (ICD 10).” Uniwersyteckie Wydawnictwo Medyczne “Vesalius” Kraków 1994; tom 1; str. 333

5. Roztoczyńska D. “Kliniczne i psychologiczne aspekty jadłowstrętu psychicznegou dzieci w wieku 12 do 16 lat.” Pediatria Polska, 1994; 6: 409

6. Namysłowska I; Paszkiewicz E; Siewierska A: Gdy odchudzanie jest chorobą. Anoreksja i bulimia. Warszawa 2000: W.A.B.

7. Rajewski A; Talarczyk-Więckowska: Poziom intelektu, aspiracji i samoakceptacji u chorych z restrykcyjną i bulimiczną postacią jadłowstrętu psychicznego. Psychiatria Polska 1996: XXX; 5: 811-820